Anemia jest jednym z najczęściej diagnozowanych problemów zdrowotnych na całym świecie – szacuje się, że dotyczy niemal ¼ populacji na całym świecie. Szczególnie narażone są na nią kobiety, w tym ciężarne, młode dziewczęta oraz dzieci poniżej 5. roku życia. Niestety, wiele przypadków wciąż pozostaje nierozpoznanych, co często wynika z często mało specyficznych objawów oraz rezygnacji z badań profilaktycznych. Od czego jest anemia i jak ją rozpoznać na podstawie wyników badań krwi?
Co to jest anemia?
Anemia, inaczej niedokrwistość, to stan kliniczny charakteryzujący się obniżeniem stężenia hemoglobiny (Hb) poniżej normy. Zazwyczaj towarzyszy temu zmniejszenie liczby krwinek czerwonych (RBC) oraz hematokrytu (Ht) w morfologii krwi obwodowej. W wyniku tego organizm nie jest w stanie dostarczyć odpowiedniej ilości tlenu do tkanek i narządów, co prowadzi do szeregu nieprzyjemnych objawów.
O niedokrwistości możemy mówić, gdy stężenie hemoglobiny wynosi:
- poniżej 12 g/dl u kobiet i dziewcząt powyżej 15. roku życia;
- poniżej 11 g/dl u kobiet w ciąży;
- poniżej 13 g/dl u mężczyzn i chłopców powyżej 15, roku życia;
- poniżej 12 g/dl u dzieci pomiędzy 12. a 14. rokiem życia;
- poniżej 11,5 d/dl u dzieci pomiędzy 5. a 11. rokiem życia;
- poniżej 11 g/dl u dzieci pomiędzy 6. miesiącem a 4. rokiem życia.
Warto też zaznaczyć, że u osób powyżej 70. roku życia obserwuje się fizjologiczny spadek zdolności hematopoezy, czyli procesu powstawania, dojrzewania i różnicowania się składników krwi. W praktyce oznacza to, że spada u nich produkcja czerwonych krwinek, co często jest związane z towarzyszącymi chorobami oraz zmianami w funkcji układu krwiotwórczego.
Rodzaje anemii
Anemia obejmuje szereg stanów chorobowych, które różnią się etiologią, patogenezą, morfologią erytrocytów oraz stopniem nasilenia.
Anemia – podział ze względu na nasilenie
Biorąc pod uwagę poziom hemoglobiny, niedokrwistość można podzielić na:
- łagodną – stężenie hemoglobiny wynosi od 10 do 12 g/dl u kobiet i od 10 do 13 g/dl u mężczyzn;
- umiarkowaną – poziom hemoglobiny wynosi od 8 do 9,9 g/dl;
- ciężką – poziom hemoglobiny spada do zakresu 6,5-7,9 g/dl;
- zagrażającą życiu – hemoglobiny spada poniżej 6,5 g/dl;
- bezpośrednio zagrażającą życiu – hemoglobiny spada poniżej 3 g/dl.
Podział ze względu na etiologię
Anemia może być związana z różnymi mechanizmami patologicznymi. W zależności od przyczyny może rozwinąć się:
- anemia niedoborowa – związana z niedoborem żelaza, witaminy B12 lub kwasu foliowego, co prowadzi do nieprawidłowego wytwarzania czerwonych. Szczególnym podtypem jest anemia megaloblastyczna, związana z zaburzeniami syntezy DNA w prekursorach erytrocytów (megaloblastach);
- anemia hemolityczna – dochodzi do zniszczenia czerwonych krwinek w organizmie w wyniku reakcji autoimmunologicznych, infekcji, toksyn lub dziedzicznych zaburzeń enzymatycznych. Może to prowadzić do nadmiernej produkcji nowych krwinek przez szpik kostny;
- anemia aplastyczna i hipoplastyczna – powstaje wskutek niewydolności szpiku kostnego, który nie wytwarza wystarczającej ilości czerwonych krwinek. Może być wynikiem chorób autoimmunologicznych, infekcji, ekspozycji na toksyny lub leczenia chemioterapią;
- anemia chorób przewlekłych – wynika z długotrwałych stanów zapalnych, przewlekłych infekcji lub chorób, takich jak choroby nerek czy nowotwory. Zaburzenia te prowadzą do nieprawidłowej produkcji czerwonych krwinek i ich krótszej żywotności.
Podział morfologiczny anemii
W zależności od morfologii erytrocytów (odmiennej wielkości i kształtu) zaobserwować można też takie stany jak:
- anemia mikrocytarna – czerwone krwinki są mniejsze niż norma (mikrocyty). Ten typ anemii jest często związany z niedoborem żelaza i występuje w anemii niedoborowej;
- anemia normocytarna – krwinki czerwone mają normalny rozmiar, ale ich liczba jest zmniejszona. Może występować w anemii związanej z chorobami przewlekłymi lub w anemii aplastycznej;
- anemia makrocytarna – czerwone krwinki są większe niż zwykle (makrocyty). Zwykle występuje w przypadku niedoboru witaminy B12 lub kwasu foliowego, a także w niektórych chorobach wątroby.
Anemia – przyczyny
Wyróżnia się dwie podstawowe przyczyny rozwoju anemii:
- zaburzenia produkcji erytrocytów (krwinek czerwonych) – spowodowane niedoborami składników niezbędnych do ich wytworzenia, takich jak żelazo, witamina B12 czy kwas foliowy, a także uszkodzeniami szpiku kostnego, chorobami przewlekłymi, czy nieprawidłowościami genetycznymi. Do tej grupy zaliczają się anemie niedoborowe, aplastyczne i megaloblastyczne;
- zwiększona utrata lub niszczenie krwinek czerwonych – wynikająca z przewlekłego lub ostrego krwawienia (np. z przewodu pokarmowego, dróg rodnych) albo zwiększonego rozpadu erytrocytów, jak w przypadku anemii hemolitycznej, chorób autoimmunologicznych lub wrodzonych zaburzeń struktury krwinek.
Dodatkowo anemia może także rozwijać się w przebiegu chorób przewlekłych lub stanów zapalnych, które zaburzają produkcję lub funkcjonowanie erytrocytów.
Jak objawia się anemia?
Anemia, zwłaszcza w początkowych fazach, może nie powodować wyraźnych objawów. Organizm aktywuje różne mechanizmy kompensacyjne, takie jak przyspieszenie tętna i przekierowanie krwi do narządów, co pozwala na utrzymanie podstawowych funkcji mimo zmniejszonej liczby czerwonych krwinek. Dzięki temu nawet zaawansowana niedokrwistość może przez pewien czas przebiegać bez specyficznych dolegliwości. W miarę postępu choroby objawy stają się jednak coraz bardziej widoczne i mogą znacznie obniżyć jakość życia pacjenta.
Do najczęstszych objawów anemii należą:
- osłabienie, szybkie męczenie się i obniżona tolerancja wysiłku, nawet po minimalnej aktywności;
- bladość skóry i błon śluzowych (spojówek, jamy ustnej), suchość skóry;
- duszność wysiłkowa i tachykardia, kołatanie serca.
- W zależności od przyczyny i stopnia nasilenia anemii mogą pojawić się też:
- objawy neurologiczne, takie jak zaburzenia koncentracji, senność, parestezje (mrowienie), bóle i zawroty głowy;
- objawy niedoboru żelaza, w tym nadmierne pragnienie, łamliwość włosów i paznokci, zajady w kącikach ust oraz gładki, czerwony język;
- przy ciężkiej anemii pacjenci mogą doświadczać omdleń, bólu w klatce piersiowej, uczucia zimna (ze względu na zmniejszone zaopatrzenie organizmu w tlen), a także obniżonego nastroju, w tym depresji.
Anemia – wyniki krwi. Jakie parametry wskazują na niedokrwistość?
Kluczową rolę w diagnostyce anemii odgrywa analiza wyników morfologii krwi z rozmazem, która ocenia podstawowe parametry erytrocytów oraz ich funkcję transportową tlenu. Podstawowe parametry morfologii analizowane pod kątem anemii to:
- hemoglobina (HB) – białko zawarte w czerwonych krwinkach, odpowiedzialne za transport krwi do tkanek;
- hematokryt (Ht) – odzwierciedla procentową objętość czerwonych krwinek w całkowitej objętości krwi;
- liczba erytrocytów (RBC) – wskazuje na liczbę czerwonych krwinek w jednostce objętości krwi;
- średnia objętość krwinki (MCV) – mierzy średnią objętość pojedynczej czerwonej krwinki;
- średnia zawartość hemoglobiny w krwince (MCH) – mierzy średnią ilość hemoglobiny w jednej krwince;
- średnia koncentracja hemoglobiny w krwince (MCHC) – wskaźnik, który określa, jak skoncentrowana jest hemoglobina w pojedynczej krwince;
- rozrzut objętości erytrocytów (RDW) – wysoki poziom wskazuje na heterogenność, np. niedobór żelaza;
- retikulocyty – młodsze formy erytrocytów, które pojawiają się we krwi, gdy organizm intensyfikuje produkcję czerwonych krwinek.
Oprócz tego wspomagająco przeprowadza się również inne badania, które pomagają w dokładniejszym określeniu przyczyny anemii. Należy do nich:
- poziom żelaza i ferrytyny – pomagają w określeniu, czy anemia wynika z niedoboru żelaza;
- poziom witaminy B12 i kwasu foliowego – istotne w diagnostyce anemii makrocytarnej, która może być spowodowana niedoborem tych dwóch składników odżywczych;
- poziom bilirubiny i LDH (dehydrogenaza mleczanowa) – przydatne w diagnostyce anemii hemolitycznej.
Regularna kontrola wyników badań krwi, zwłaszcza u osób z grup ryzyka (kobiety w ciąży, dzieci, osoby z przewlekłymi chorobami), pozwala na wczesne wykrycie anemii i wdrożenie odpowiedniego leczenia.
Bibliografia
- Gajewski P., Interna Szczeklika. Mały Podręcznik 2022/2023, Medycyna Praktyczna, Kraków 2022.
- McLean E., Cogswell M., Egli I. Wojdyla D., de Benoist B., Worldwide prevalence of anaemia, WHO Vitamin and Mineral Nutrition Information System, 1993-2005, https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/18498676/, [dostęp online: 28.11.2025].
- Nowak W., Skonicki A., Podstawy hematologii, Medycyna Praktyczna 2019.
- Walach J., Interpretacja badań laboratoryjnych, Wydawnictwo Medyczne MediPage, 2011.