Alergia to jedna z najczęściej diagnozowanych chorób cywilizacyjnych XXI wieku, z którą zmaga się około 12 milionów Polaków. Jest to przewlekła, nadmierna reakcja układu odpornościowego na alergeny, czyli substancje, które dla większości osób pozostają nieszkodliwe. W efekcie pojawiają się objawy, takie jak katar, kaszel, wysypka czy problemy żołądkowe. Na co można mieć alergię i jak rozpoznać, która substancja odpowiada za pojawiające się dolegliwości?
Co to są alergeny?
Alergeny to substancje, które mogą wywołać reakcję alergiczną u osób predysponowanych. Choć dla większości ludzi są całkowicie nieszkodliwe, u alergików organizm rozpoznaje je jako zagrożenie i uruchamia mechanizmy obronne. Alergeny najczęściej mają postać białek lub glikoprotein ((np. obecne w pyłkach roślin czy roztoczach kurzu), jednak reakcję uczuleniową mogą wywoływać także prostsze związki chemiczne, takie jak metale (np. nikiel), konserwanty, barwniki czy składniki kosmetyków.
Po kontakcie z alergenem układ odpornościowy zaczyna wytwarzać przeciwciała klasy IgE. Prowadzi to do uwolnienia tzw. mediatorów zapalnych, m.in. histaminy, które odpowiadają za typowe objawy alergii – katar, świąd, wysypkę czy obrzęk. Warto również podkreślić, że nie każdy antygen jest alergenem. O tym, czy dojdzie do reakcji uczuleniowej, decydują przede wszystkim predyspozycje genetyczne oraz stopień i częstotliwość ekspozycji na dany czynnik.
Rodzaje alergenów
Wyróżnić można 4 podstawowe rodzaje alergenów, zróżnicowane ze względu na drogę, przez którą wnikają do organizmu i wywołują reakcję alergiczną.
Alergeny wziewne
Alergeny wziewne to substancje unoszące się w powietrzu, które przedostają się do organizmu wraz z wdychanym powietrzem. To one najczęściej odpowiadają za rozwój alergicznego nieżytu nosa oraz astmy oskrzelowej. Kontakt z nimi może mieć charakter sezonowy (np. w okresie pylenia roślin) lub całoroczny, gdy źródło alergenu znajduje się w domu. Po dostaniu się do dróg oddechowych alergeny wywołują stan zapalny błony śluzowej nosa i oskrzeli, który powoduje takie objawy jak wodnisty katar, kichanie, zatkany nos, świąd i łzawienie oczu, kaszel, a u części osób także duszność i świszczący oddech.
Najczęstsze alergeny wziewne to:
- pyłki roślin (traw, drzew, np. brzozy, leszczyny, a także chwastów);
- roztocza kurzu domowego;
- sierść i naskórek zwierząt (zwłaszcza kota i psa);
- zarodniki grzybów pleśniowych.
Objawy alergii wziewnej często nasilają się w określonych porach roku lub po przebywaniu w konkretnych pomieszczeniach.
Alergeny pokarmowe
Alergeny pokarmowe to składniki żywności, które u osób uczulonych wywołują nadmierną reakcję układu odpornościowego. Najczęściej są to białka pochodzenia roślinnego lub zwierzęcego, odporne na działanie wysokiej temperatury i enzymów trawiennych. Organizm alergika traktuje je jak zagrożenie, co prowadzi do uruchomienia reakcji immunologicznej.
Objawy alergii pokarmowej mogą pojawić się w ciągu kilku minut do kilku godzin po spożyciu danego produktu. Najczęściej obejmują zmiany skórne (pokrzywka, świąd, rumień), dolegliwości ze strony przewodu pokarmowego (ból brzucha, nudności, wymioty, biegunka), obrzęk warg, języka lub gardła, a w ciężkich przypadkach anafilaksję.
Najczęstsze alergeny pokarmowe to:
- mleko krowie;
- jaja kurze;
- orzeszki ziemne i inne orzechy (np. laskowe, włoskie, nerkowce);
- ryby i owoce morza;
- pszenica i inne zboża zawierające gluten;
- soja;
- sezam;
- niektóre owoce i warzywa (np. seler, jabłka, brzoskwinie – często w ramach tzw. alergii krzyżowej).
Warto również pamiętać, że nawet śladowe ilości alergenu mogą wywołać reakcję u osób silnie uczulonych.
Alergeny kontaktowe
Alergeny kontaktowe to substancje wywołujące reakcję uczuleniową po bezpośrednim zetknięciu ze skórą. Najczęściej są to niewielkie związki chemiczne (tzw. hapteny), które same w sobie nie są groźne, ale po połączeniu z białkami skóry mogą stać się sygnałem alarmowym dla układu odpornościowego. W wyniku powtarzającej się ekspozycji może rozwinąć się alergiczne kontaktowe zapalenie skóry, które objawia się zaczerwienieniem, świądem, suchością i łuszczeniem skóry, a w bardziej nasilonych przypadkach – obrzękiem, pęcherzykami oraz sączącymi zmianami.
Substancje, które mogą wywołać alergię kontaktową, to m.in.:
- nikiel (obecny w biżuterii, zegarkach, guzikach, zamkach błyskawicznych);
- chrom i kobalt (składniki stopów metali, cementu);
- składniki kosmetyków i perfum (substancje zapachowe, konserwanty);
- detergenty i środki czystości;
- lateks;
- niektóre leki stosowane miejscowo (np. maści z antybiotykami).
Alergeny krzyżowe
Alergeny krzyżowe to substancje o podobnej budowie białkowej, które mogą wywołać reakcję alergiczną u osoby już uczulonej na inny alergen. Układ odpornościowy „rozpoznaje” zbliżone struktury jako to samo zagrożenie, mimo że pochodzą z różnych źródeł. W efekcie objawy pojawiają się po kontakcie z nową substancją, choć pierwotne uczulenie dotyczyło czegoś innego. Reakcje krzyżowe najczęściej występują między alergenami wziewnymi (np. pyłkami roślin) a niektórymi produktami spożywczymi. Objawy zwykle mają łagodny charakter i obejmują min.świąd jamy ustnej, obrzęk warg czy podrażnienie gardła (tzw. zespół alergii jamy ustnej), ale u części osób mogą być silniejsze.
Przykłady reakcji krzyżowych:
- uczulenie na pyłek brzozy → reakcja po spożyciu jabłek, gruszek, marchwi, selera;
- uczulenie na pyłki traw → objawy po zjedzeniu pomidora, melona lub arbuza;
- uczulenie na bylicę → reakcja na seler, marchew, przyprawy (np. kminek, kolendra);
- uczulenie na lateks → reakcja po spożyciu banana, kiwi, awokado.
Najczęstsze alergeny w Polsce
Z danych ogólnopolskiego badania ECAP (Epidemiologia Chorób Alergicznych w Polsce) wynika, że najczęstszą przyczyną objawów alergii w Polsce są alergeny wziewne, choć istotną rolę odgrywają także wybrane alergeny pokarmowe. Wśród tych czynników wymienić należy:
- pyłki traw i drzew – odpowiadają za ok. 22 – 25% przypadków alergicznego nieżytu nosa. Najsilniej uczulają pyłki brzozy, lipy, jesionu oraz życicy. Szczyt pylenia przypada na wiosnę i lato;
- roztocza kurzu domowego – dominują w alergiach całorocznych. Uczulenie może dotyczyć nawet do 20% populacji;
- sierść i naskórek zwierząt (głównie kota i psa) – odpowiadają za ok. 12 – 15% przypadków uczuleń;
- zarodniki pleśni – mogą być związane nawet z 10% przypadków astmy;
- białka mleka krowiego – najczęstszy alergen pokarmowy u dzieci (ok. 2 – 3% populacji);
- orzechy arachidowe i orzechy drzewne – coraz częstsza przyczyna alergii u dorosłych (1 – 2%).
Jak zdiagnozować alergię?
Podstawą diagnostyki alergii jest konsultacja z lekarzem alergologiem, który przeprowadza dokładny wywiad medyczny, aby móc określić rodzaj objawów, czas ich występowania, sezonowość oraz potencjalne czynniki wyzwalające. W zależności od podejrzewanego alergenu lekarz może zlecić:
- badania serologiczne z krwi – oznaczenie swoistych przeciwciał IgE skierowanych przeciwko konkretnym alergenom;
- testy skórne (punktowe lub płatkowe) – polegają na naniesieniu niewielkiej ilości alergenu na skórę i obserwacji reakcji.
W wybranych przypadkach wykonuje się również testy prowokacyjne, przeprowadzane wyłącznie pod ścisłą kontrolą lekarza. Testy polegają na celowym podaniu podejrzanego alergenu (np. wziewnie lub doustnie) i monitorowaniu reakcji organizmu. Metoda ta pozwala jednoznacznie potwierdzić lub wykluczyć uczulenie, szczególnie gdy wyniki innych badań są niejednoznaczne.
FAQ
Poniżej odpowiadamy na najczęstsze pytania związane z alergenami.
Jakie są alergeny?
Alergeny to substancje wywołujące reakcje alergiczne, m.in. pyłki roślin, roztocza kurzu domowego, składniki pokarmów czy metale. Dzieli się je na alergeny wziewne, pokarmowe, kontaktowe oraz iniekcyjne (np. jad owadów lub leki podawane w zastrzykach).
Czy przy alergii boli gardło?
Tak, alergia może powodować ból gardła. Objawy obejmują swędzenie, pieczenie, suchość, obrzęk śluzówki, chrypkę lub kaszel i są związane z alergicznym zapaleniem gardła. Zwykle nie towarzyszy im gorączka.
Co najbardziej uczula z jedzenia?
Najczęściej uczulają: mleko krowie, jaja kurze, orzeszki arachidowe, orzechy drzewne (np. włoskie i laskowe), pszenica, soja, ryby oraz skorupiaki. Produkty te określa się często mianem tzw. „wielkiej ósemki” alergenów pokarmowych.
Jaki jest najsilniejszy alergen?
Do alergenów wywołujących najcięższe reakcje należą orzeszki arachidowe, które mogą prowadzić do anafilaksji, zwłaszcza u dzieci. Silne reakcje, w tym krzyżowe, może powodować również pyłek brzozy.
Jak szybko wypłukać alergen z organizmu?
Organizm usuwa alergeny naturalnie przez nerki, jelita i skórę w ciągu kilku godzin lub dni. Można wspomóc ten proces poprzez picie odpowiedniej ilości wody, płukanie nosa roztworem soli fizjologicznej, unikanie dalszej ekspozycji oraz stosowanie leków przeciwhistaminowych zgodnie z zaleceniem lekarza.